اسکولیوز به انحراف جانبی ستون فقرات گفته میشود که معمولاً بهصورت یک قوس غیرطبیعی در پشت یا کمر دیده میشود و این وضعیت میتواند در هر سنی، از کودکی تا بزرگسالی، ایجاد شود و شدت آن در افراد مختلف متفاوت است. در برخی موارد اسکولیوز تنها یک تغییر خفیف در شکل ستون فقرات است، اما در موارد دیگر میتواند بر تعادل بدن، ظاهر فرد و حتی عملکرد اندامهای داخلی تأثیر بگذارد. شناخت بهموقع اسکولیوز و توجه به علائم اولیه آن نقش مهمی در کنترل روند انحراف و انتخاب مسیر مناسب مراقبت و درمان دارد.
در این مقاله تلاش شده است با زبانی ساده، تمام اطلاعات ضروری درباره اسکولیوز یا همان انحراف ستون فقرات ارائه شود تا بتوان دید واضح تری نسبت به این موضوع داشت.
اسکولیوز چیست ؟
ستون فقرات اسکلت اصلی بدن است که از مجموعهای مهرههای کوچک تشکیل شده و از گردن تا لگن امتداد دارد و وظیفه ی تحمل وزن بدن، محافظت از نخاع و حرکت و انعطاف بدن را دارد. بین مهرهها دیسکهای انعطافپذیر قرار دارند که فشار و ضربه را کاهش میدهند و عضلات و رباطهای اطراف ستون فقرات باعث پایداری و حرکت کنترلشده آن میشوند.
اسکولیوز زمانی رخ میدهد که ستون فقرات بهصورت جانبی خمیده شود و یک قوس غیرطبیعی ایجاد کند. این انحراف معمولاً به شکل حرف “C” یا “S” دیده میشود و با چرخش مهرهها همراه است. اسکولیوز می تواند از دوران کودکی شروع شود یا در بزرگسالان به دلیل تغییرات ساختاری و فرسایش مفصل ایجاد شود و برخلاف تصور رایج، اسکولیوز فقط یک مشکل ظاهری نیست بلکه در مواردی که شدت انحراف زیاد باشد، روی تعادل بدن، نحوه راه رفتن و حتی عملکرد اندام های داخلی تاثیر میگذارد.
برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره اسکولیوز و بررسی شرایط درمانی متناسب با وضعیت بدنی خود، می توانید از مشاوره تخصصی دکتر محسن مطلبی، یکی از بهترین جراحان ستون فقرات بهره مند شوید. ایشان با تجربه بالا در درمان مشکلات ستون فقرات، شما را در مسیر انتخاب روش مناسب درمانی راهنمایی می کنند. جهت هماهنگی و دریافت نوبت مشاوره، با شماره زیر در تماس باشید.
انواع اسکولیوز کدامند؟
برای درک بهتر این عارضه، اسکولیوز را می توان به چند دسته تقسیم کرد. پیش از بررسی هر نوع، باید بدانیم که این دسته بندی بر اساس علت ایجاد و زمان بروز انجام می شود.
انواع رایج اسکولیوز شامل موارد زیر هستند:
- اسکولیوز ایدیوپاتیک
این نوع متداول ترین شکل اسکولیوز است و واژه «ایدیوپاتیک» به این معناست که منشأ بیماری ناشناخته است و علت مشخصی برای آن شناخته نشده است و معمولاً در کودکان و نوجوانان در سنین رشد دیده میشود و در دختران بیشتر است. - اسکولیوز مادرزادی
این عارضه از بدو تولد وجود دارد و ناشی از اختلال در شکلگیری یا تقسیم مهرهها در رحم است. در این حالت ستون فقرات به صورت غیرطبیعی شکل گرفته یا مهرهها بهطور ناقص تشکیل شدهاند که باعث ایجاد انحراف جانبی و گاهی چرخش مهرهها میشود. - اسکولیوز عصبی عضلانی
در این نوع، فرد به دلیل اختلال در عملکرد عضلات یا سیستم عصبی ستون فقرات به دلیل ضعف یا عدم تعادل عضلات پشت و تنه قادر به حفظ موقعیت طبیعی خود نیست و به مرور به یک سمت خم میشود و معمولاً با بیماریهای عصبی یا عضلانی همراه است. - اسکولیوز دژنراتیو
معمولاً در بزرگسالان و افراد مسن ایجاد میشود و ناشی از فرسایش و تغییرات ساختاری ستون فقرات است. در این حالت، مهرهها و دیسکهای بینمهرهای که ستون فقرات را انعطافپذیر و پایدار نگه میدارند، به تدریج دچار سایش، کاهش ارتفاع دیسک و تخریب مفاصل بین مهرهای میشوند، که باعث ایجاد انحراف ستون فقرات میگردد.
در ویدیوی زیر روند تشخیص و درمان یکی از عزیزان رو مشاهده خواهید کرد که در ابتدا خانواده متوجه انحراف نبودند
جراحی اصلاح انحراف ستون فقرات
اسکولیوز از نوزادی تا بزرگسالی
اسکولیوز را میتوان بر اساس سن بیمار دستهبندی کرد، زیرا علت، روند پیشرفت و روشهای درمان در هر گروه سنی متفاوت است. این دستهبندی به پزشکان و بیماران کمک میکند تا تشخیص بهموقع داشته باشند و برنامه درمانی مناسب را ارائه دهند.
اسکولیوز نوزادان
این نوع اسکولیوز در سه سال اول مشاهده میشود و نسبتاً نادر است. معمولاً یک طرف ستون فقرات به آرامی و گاهی بدون دلیل مشخص منحرف میشود. در بسیاری از موارد، اسکولیوز نوزادان خودبهخود بهبود مییابد، اما نیاز به پیگیری دقیق توسط پزشک دارد تا اگر انحراف پیشرفت کرد، اقدامات درمانی مناسب انجام شود.
اسکولیوز کودکان
اسکولیوز کودکان معمولاً بین ۳ تا ۱۰ سالگی تشخیص داده میشود و انحراف ستون فقرات ممکن است به دلیل رشد سریع و تغییرات استخوانی پیشرفت کند. این نوع اسکولیوز معمولاً بدون درد است و بیشتر به صورت ظاهری یا در معاینات معمول تشخیص داده میشود و درمان آن میتواند شامل پیگیری های منظم، فیزیوتراپی و در برخی موارد استفاده از بریس باشد تا از پیشرفت انحراف جلوگیری شود.
اسکولیوز نوجوانان
اسکولیوز نوجوانان رایجترین نوع اسکولیوز است و معمولاً در دوران بلوغ، بین ۱۰ تا ۱۸ سالگی ظاهر میشود. این نوع اسکولیوز اغلب ایدیوپاتیک است و علت مشخصی ندارد. در این نوع نیز به دلیل رشد سریع در این دوران، انحراف ستون فقرات میتواند سریع تر پیشرفت کند و درمان آن شامل پایش دقیق، استفاده از بریس و در موارد شدید، جراحی است.
اسکولیوز بزرگسالان
اسکولیوز بزرگسالان معمولاً یا ادامه اسکولیوز دوران کودکی است که تا بزرگسالی ادامه یافته یا ناشی از فرسایش و تغییرات دژنراتیو ستون فقرات است و میتواند با درد کمر، کاهش انعطاف ستون فقرات و مشکلات تعادلی همراه باشد. درمان آن بیشتر بر کنترل درد، فیزیوتراپی و در برخی موارد جراحی تمرکز دارد.
علائم و نشانه های اسکولیوز و تاثیر آن بر اندام ها
نشانه های اسکولیوز بسته به شدت انحراف و سن فرد متفاوت است. در مراحل اولیه، ممکن است هیچ علامت واضحی وجود نداشته باشد و مشکل تنها در معاینه پزشکی مشخص شود.
علائم ظاهری اسکولیوز
یکی از بارزترین نشانههای اسکولیوز تغییر شکل ظاهری ستون فقرات و بدن است که معمولاً با چشم قابل مشاهده است و شامل موارد زیر است:
- کج شدن شانه ها به حالتی که یکی از شانهها بالاتر یا جلوتر از شانه دیگر قرار میگیرد.
- برجستگی یک طرف پشت که هنگام خم شدن به جلو ممکن است یک طرف قفسه سینه یا پشت بلندتر یا برجستهتر دیده شود.
- عدم تقارن لگن در حالتی که لگن بالاتر یا پایینتر از سمت مقابل قرار گیرد.
- خط کمربند یا پایین لباس ممکن است نامتقارن باشد.
دردهای مربوط به اسکولیوز
در بسیاری از کودکان و نوجوانان با اسکولیوز خفیف، درد محسوس نیست، اما در بزرگسالان و انواع شدید اسکولیوز، ممکن است درد تجربه شود:
- درد کمر یا گردن ناشی از فشار غیرطبیعی روی مهرهها و عضلات اطراف ستون فقرات
- خستگی عضلانی بدلیل اینکه عضلات پشت برای نگه داشتن بدن در وضعیت نامتعادل مجبور به کار بیشتر میشوند
- در مواردی که انحراف مهرهها باعث فشار روی ریشههای عصبی شود، درد عصبی یا تیر کشیدن مشاهده می شود
تأثیر اسکولیوز بر اندامها
اسکولیوز میتواند فراتر از ظاهر بدن تأثیر بگذارد و عملکرد اندامها را تحت تأثیر قرار دهد:
- در اسکولیوز شدید، انحراف قفسه سینه ممکن است ظرفیت ریهها را کاهش دهد و تنفس را دشوار کند.
- در برخی موارد شدید، فشار بر شکم و اندامهای داخلی میتواند عملکرد هضم را مختل کند.
- انحراف ستون فقرات میتواند روی مرکز ثقل بدن اثر گذاشته و باعث تغییر در نحوه راه رفتن یا ایستادن شود.
اسکولیوز چگونه ایجاد می شود؟
اسکولیوز امکان دارد به دلایل مختلف ایجاد شود معمولاً شامل ژنتیک، وضعیت عصبی و عضلانی و تغییرات مرتبط با سن هستند. در افراد مبتلا، ستون فقرات به جای حفظ راستای طبیعی، به سمت یکی از طرفین خم میشود و این خمیدگی معمولاً با گذشت زمان افزایش مییابد و همانطور که اشاره شد می تواند از ابتدا با نقص در ساختار مهرهها شروع شود یا در طول رشد و حتی دوران بزرگسالی به دلیل تغییرات در عضلات، رباطها و مفاصل به وجود آید.
بهطور کلی، اسکولیوز زمانی شکل میگیرد که تعادل طبیعی ستون فقرات در مقابل وزن بدن و فشارهای روزمره حفظ نشود و مهرهها به آرامی از جای خود منحرف شوند. خوابیدن در حالت نامناسب، تکرار حرکات اشتباه و حتی استرس و اضطراب نیز بر انحراف ستون فقرات تاثیرگذار است.
اسکولیوز چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص اسکولیوز بر اساس معاینه بالینی دقیق و بررسی تغییرات ساختاری ستون فقرات انجام میشود و پزشک ابتدا با مشاهده وضعیت بدن بیمار و ارزیابی علائم ظاهری، احتمال وجود اسکولیوز را بررسی میکند.
- یکی از روشهای ساده و رایج، تست خم شدن به جلو است که در آن بیمار از ناحیه کمر به جلو خم میشود و پزشک هر گونه برجستگی یا انحراف مهرهها را مشاهده میکند. این روش به شناسایی اسکولیوز در مراحل اولیه کمک میکند.
- برای تأیید تشخیص و اندازهگیری دقیق میزان انحراف، از تصویربرداری رادیولوژی استفاده میشود. زاویه انحراف مهرهها با معیارهایی مانند زاویه کوب تعیین میشود که شدت اسکولیوز و نیاز به درمان را مشخص میکند.
- در برخی موارد، پزشک از MRI یا CT اسکن استفاده میکند تا مشکلات عصبی، عضلانی یا ساختاری ستون فقرات را بررسی کند و اطمینان حاصل کند که اسکولیوز ناشی از بیماریهای دیگر نیست.
نمونه یکی از جراحی های دکتر مطلبی در ویدیوی زیر که افزایش قد، اصلاح ستون فقرات و تغییر چشمگیری داشتند.
جراحی انحراف ستون فقرات
روش های درمان اسکولیز چیست؟
نوع درمان اسکولیز بستگی به شدت انحراف، سن بیمار و سرعت پیشرفت آن دارد و درمانها به دو دسته اصلی غیرجراحی و جراحی تقسیم میشوند.
درمان غیرجراحی
این روش برای اسکولیوز خفیف تا متوسط کاربرد دارد و هدف آن کنترل پیشرفت انحراف، کاهش درد و حفظ عملکرد ستون فقرات است:
- پیگیری منظم توسط پزشک که وضعیت ستون فقرات را با معاینات و تصویربرداری دورهای بررسی میکند.
- استفاده از بریس یا کمربند طبی تا ستون فقرات را در موقعیت مناسب نگه دارد و از افزایش انحراف جلوگیری کند.
- فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی عضلات پشت و شکم را تقویت میکند، انعطاف ستون فقرات را حفظ میکند و به اصلاح وضعیت بدن کمک میکند.
درمان جراحی
در اسکولیوز شدید یا پیشرفته که انحراف زیاد باشد یا بر عملکرد بدن اثر بگذارد، جراحی انجام میشود:
- در جراحی اصلاح انحراف با استفاده از پیچ، میله یا وسایل ارتوپدی ستون فقرات صاف و قوس غیرطبیعی کاهش مییابد.
- در تثبیت ستون فقرات بعد از اصلاح یا فیوژن، ستون فقرات با ابزارهای فلزی و پیوند استخوان تثبیت میشود تا انحراف بازنگردد و مهرهها در موقعیت صحیح باقی بمانند.
تمرین های ورزشی چه نقشی در اسکولیوز دارند؟
اکثر بیماران با اسکولیوز خفیف تا متوسط میتوانند فعالیتهای روزمره مانند راه رفتن، دویدن سبک، شنا و تمرینات کششی را انجام دهند زیرا این فعالیت ها به تقویت عضلات پشت و شکم کمک میکنند و انعطاف ستون فقرات را حفظ میکنند. تمرینات سبک هوازی، یوگا و پیلاتس نیز مفید هستند و میتوانند درد و خستگی عضلانی را کاهش دهند.
اما باید دقت داشت که در برخی افراد، فعالیتهای شدید یا فشار زیاد بر ستون فقرات محدود میشوند و افرادی که انحراف ستون فقرات شدید دارند یا پس از جراحی هستند، باید از فعالیتهایی مانند وزنهبرداری سنگین، پرشهای بلند، ورزشهای پرتماس مثل فوتبال یا کشتی اجتناب کنند تا از آسیب به ستون فقرات و بازگشت انحراف جلوگیری شود و پزشک یا فیزیوتراپیست میتواند برنامه حرکتی مناسب هر فرد را مشخص کند.
در جدول زیر نمونه ای از تمرین های رایج آورده شده است:
| نام تمرین | هدف تمرین | توضیح کوتاه |
|---|---|---|
| تمرین کشش جانبی | افزایش انعطاف ستون فقرات | کشش آرام به سمت مخالف انحراف |
| تمرین پل | تقویت عضلات مرکزی | حفظ تعادل لگن و کمر |
| تمرین تنفس اصلاحی | بهبود تقارن قفسه سینه | تمرکز بر تنفس در سمت فرو رفته |
نتیجه گیری
اسکولیوز یا انحراف ستون فقرات مشکلی است که با آگاهی، تشخیص به موقع و پیگیری درست می توان آن را مدیریت کرد. شناخت علائم، توجه به تغییرات بدن و مراجعه به موقع به متخصص، مسیر کنترل این عارضه را هموارتر می کند. هر فرد شرایط خاص خود را دارد و انتخاب روش مناسب باید بر اساس نیازهای همان فرد انجام شود.
جراحی برای همه افراد مبتلا به اسکولیوز لازم نیست. این روش بیشتر برای موارد شدید یا زمانی که انحراف به سرعت در حال افزایش است مطرح می شود.
بریس یا کمربند طبی اغلب برای کودکان و نوجوانانی استفاده می شود که ستون فقرات آن ها هنوز در حال رشد است. هدف از استفاده بریس، جلوگیری از افزایش زاویه انحراف است.
اگر اسکولیوز با بریس یا جراحی فیوژن درمان شود و بیمار پیگیری منظم داشته باشد، احتمال بازگشت بسیار کم است. پیگیری دورهای و رعایت نکات حرکتی برای جلوگیری از بازگشت ضروری است.
در اکثر کودکان و نوجوانان با اسکولیوز خفیف، درد قابل توجه نیست. با افزایش سن یا در اسکولیوز شدید، درد کمر، خستگی عضلانی یا درد عصبی ممکن است ظاهر شود.
پس از جراحی اسکولیوز، قد معمولاً بین ۲ تا ۱۰ سانتی متر افزایش مییابد که ناشی از صاف شدن ستون فقرات است.
نتیجه گیری
اسکولیوز یا انحراف ستون فقرات مشکلی است که با آگاهی، تشخیص به موقع و پیگیری درست می توان آن را مدیریت کرد. شناخت علائم، توجه به تغییرات بدن و مراجعه به موقع به متخصص، مسیر کنترل این عارضه را هموارتر می کند. هر فرد شرایط خاص خود را دارد و انتخاب روش مناسب باید بر اساس نیازهای همان فرد انجام شود.
